Đức Mẹ Hòn Chông (Kiên Giang)
Tượng Đài Đức Mẹ Nữ Vương Hòa Bình - Giáo xứ Hòn Chông
Ấp Hòn Chông, xã Kiên Lương, tỉnh An Giang (trước 01/7/2025: xã Bình An, huyện Kiên Lương, tỉnh Kiên Giang), ven Đường tỉnh 971, vùng biển Hà Tiên – Kiên LươngGiáo phận Long Xuyên
Ảnh khác (3)
- Tọa độ GPS
- 10.1582° B, 104.6113° Đ
- Độ cao
- Khoảng 10m (chân núi, sát biển Hà Tiên – Kiên Lương)
- Vùng miền
- Đồng bằng sông Cửu Long
- Giáo phận
- Giáo phận Long Xuyên
Tư liệu lịch sử
Theo lược sử giáo xứ do linh mục chánh sở Vinhsơn Nguyễn Minh Chu biên soạn (đăng trên trang Giáo phận Long Xuyên), cộng đoàn Công giáo Hòn Chông khởi đầu từ năm 1931 với linh mục Jean-Marie Merdrignac thuộc Hội Thừa sai Paris (MEP), cha sở họ đạo Đất Hứa. Lược sử dẫn một tài liệu của Hội Thừa sai cho biết năm 1931 có khoảng 3.000 giáo dân nghèo gốc Nam Định, Ninh Bình, Thái Bình vốn làm phu đồn điền cao su và tiêu ở Phú Quốc bị bỏ rơi sau cuộc khủng hoảng kinh tế 1929; cha Merdrignac đưa họ về lập họ đạo Đất Hứa, rồi năm 1932 đến vùng Hòn Chông, Rẫy Mới, Rạch Đùng, tiếp nhận đất của một đồn điền tiêu do chủ người Pháp phá sản để lại. Nhà thờ đá Hòn Chông khởi công năm 1936, khánh thành năm 1940 và trở thành trung tâm sinh hoạt Công giáo của cả vùng Hà Tiên. Từ năm 1946 đến 1953, linh mục Phêrô Võ Thành Trinh, vừa thụ phong tại Cần Thơ, coi sóc vùng truyền giáo này. Trong thời linh mục Augustinô Phan Xuân Trọng làm chánh xứ (1958–1962), ngày 08/12/1959 diễn ra biến cố đặt Tượng Đài Đức Mẹ Nữ Vương Hòa Bình; lược sử ghi biến cố có sự hiện diện của Đức Cha Phaolô Nguyễn Văn Bình, khi ấy là Giám mục Đại diện Tông tòa Cần Thơ, và "ông Ngô". Giáo phận Long Xuyên được thành lập ngày 24/11/1960. Khoảng năm 1964–1965, chiến sự trong vùng trở nên ác liệt, linh mục Antôn Lương Công Đại rút về coi họ đạo Kiên Lương, giáo dân tản cư ra các hải đảo và nhà thờ Hòn Chông bị bỏ hoang; sau năm 1975, dấu tích còn lại là ngôi nhà thờ đá đổ nát và đài Đức Mẹ đứng giữa lùm cây hoang vắng. Đầu năm 1991, linh mục Võ Thành Trinh trở lại Hòn Chông và đề nghị phục hồi họ đạo. Ngày 19/04/1991, UBND tỉnh Kiên Giang ký quyết định số 29/TB-UB chấp thuận phục hồi Giáo xứ Hòn Chông; ngày 25/10/1991, Ban Tôn giáo tỉnh chấp thuận để linh mục Vinhsơn Nguyễn Minh Chu phụ trách; ngày 01/12/1991, giáo dân các xứ Hà Tiên, Kiên Lương, Hòa Giang, Đất Hứa, Rạch Đùng cùng giáo dân Hòn Chông phát quang khu nhà thờ và Đài Đức Mẹ. Ngày 31/08/1993, họ đạo nhận chuyển nhượng lại khu đất vườn 4.150 m² có Đài Đức Mẹ. Giáo xứ lần lượt mở một điểm trường (1997), xe đưa đón học sinh (1998) và trường mầm non (2002) do các nữ tu Tu hội Nữ Tử Bác Ái Vinh Sơn phụ trách; các nữ tu có mặt tại giáo xứ từ tháng 10/2002. Ngày 01/01/2012, văn thư thành lập Giáo hạt Hà Tiên được công bố ngay trong cuộc hành hương tại Hòn Chông. Ngày 01/01/2013, trong cuộc hành hương có trên 5.000 người tham dự, Đức Giám mục làm phép diện tích và viên đá đầu tiên xây dựng lại nhà thờ. Hằng năm vào ngày 01/01, lễ Đức Maria Mẹ Thiên Chúa – Nữ Vương Hòa Bình, bổn mạng của Giáo phận Long Xuyên và của giáo xứ, giáo phận tổ chức thánh lễ hành hương tại nhà thờ Hòn Chông; các năm 2025 và 2026 do Đức Giám mục giáo phận chủ sự. Từ 01/7/2025, khu vực Hòn Chông thuộc xã Kiên Lương, tỉnh An Giang.
Quần thể và kiến trúc
Tượng Đức Mẹ Nữ Vương Hòa Bình Hòn Chông là tượng đứng ngoài trời theo dáng Đức Mẹ Lộ Đức: áo trắng, áo choàng xanh nhạt, hai tay chắp trước ngực, trên đầu có vầng hào quang (theo ảnh đi kèm bài tin đại lễ 01/01/2012 trên trang Mẹ La Vang, melavang.info). Trong ảnh năm 2012, tượng đặt trên một trụ bệ vuông ốp đá có ô trang trí hình thoi, phía sau là một khối tường cao hình tam giác, phía trước là vòng cung mang hàng chữ "Nữ Vương ban sự bình an cầu cho chúng con". Các ảnh giới thiệu trên trang Giáo phận Long Xuyên năm 2025–2026 cho thấy vòng cung chữ này vẫn còn, sơn hai màu xanh – đỏ, với bậc cấp sơn đỏ dẫn lên bệ tượng. Chất liệu, chiều cao tượng và người tạc chưa tìm thấy trong tư liệu. Ngôi nhà thờ đá cũ (1936–1940) được xây bằng đá địa phương, kết bằng vôi, cát và mủ cây ô dước; xi măng và sắt thép vì hiếm nên chỉ dùng cho ô vòm, sàn hát, cầu thang và trét mạch chống thấm (theo lược sử giáo xứ). Ảnh chụp năm 2010 cho thấy thân nhà thờ chỉ còn những bức tường đá không mái với các ô cửa vòm, trong khi tháp chuông vuông vẫn đứng, có thánh giá trên đỉnh. Ảnh năm 2020 và ảnh giới thiệu của giáo phận năm 2025 cho thấy nhà thờ đá đã được xây dựng lại, với mặt tiền tháp chuông, bậc cấp đá và tảng đá khắc tên "Giáo xứ Hòn Chông"; năm hoàn thành ngôi nhà thờ mới và việc tháp chuông cũ có được giữ lại hay không chưa có nguồn xác nhận.
Truyền tụng dân gianChưa kiểm chứng
Phần dưới đây ghi lại chuyện kể, sự tích và giai thoại đang lưu truyền quanh linh địa. Đây là tư liệu văn hoá dân gian, không phải sự kiện lịch sử đã kiểm chứng.
Theo những lời kể lưu truyền, số phận ngôi nhà thờ đá không được thuật lại thống nhất. Một du khách chụp phế tích năm 2004 ghi lại điều nghe được tại chỗ: nhà thờ đã bị bom đạn chiến tranh phá hủy và được giữ nguyên hiện trạng. Một số bài báo mạng (Kiến Thức 2019 và 2023, được nhiều trang chép lại) thì viết rằng nhà thờ bị quân Khmer Đỏ phá hủy năm 1978 khi tràn qua biên giới, khiến hàng chục giáo dân thiệt mạng. Lược sử của chính giáo xứ không nhắc chi tiết này, chỉ ghi giáo xứ bị bỏ hoang từ khoảng 1964–1965 và sau năm 1975 chỉ còn nhà thờ đổ nát cùng đài Đức Mẹ giữa lùm cây. Trong nhiều năm, người đi đường và khách chụp ảnh quen gọi nơi này là "nhà thờ đá Hòn Chông" hay "nhà thờ đổ": những bức tường đá không mái, tháp chuông vuông còn đứng và pho tượng Đức Mẹ trắng phía sau trở thành một điểm dừng chân trên cung đường Hà Tiên – Chùa Hang – Hòn Phụ Tử.
Giá trị tâm linh
Hòn Chông là nơi Giáo phận Long Xuyên mừng lễ bổn mạng giáo phận – lễ Đức Mẹ Nữ Vương Hòa Bình ngày đầu năm dương lịch – bằng một cuộc hành hương chung: hàng nghìn tín hữu (hơn 4.000 người năm 2012, trên 5.000 người năm 2013) từ khắp giáo phận về giáo xứ nhỏ ở cực tây nam này. Trong thư gửi đoàn hành hương năm 2012, Đức Giám mục xác định lễ Đức Mẹ Nữ Vương Hòa Bình đầu năm là lễ bổn mạng giáo phận và dâng cộng đoàn cho Đức Mẹ. Cuộc hành hương còn gắn với các mốc tổ chức của vùng Hà Tiên: công bố thành lập Giáo hạt Hà Tiên (2012) và giáo họ Sơn Hải – Hòn Heo (2013). Với lịch sử gần một thế kỷ – lập họ đạo cho những người phu đồn điền thất nghiệp, bị bỏ hoang hơn hai thập niên, rồi được phục hồi từ năm 1991 – Hòn Chông là chứng tích về sự bền bỉ của một cộng đoàn nhỏ. Lược sử giáo xứ nhấn mạnh công cuộc tái thiết gắn với giáo dục và quan hệ với cư dân ba sắc tộc Việt, Khmer, Hoa trong vùng, qua điểm trường, xe đưa đón học sinh và trường mầm non không phân biệt dân tộc hay tôn giáo.